Ulaznica je koštala jednu cigaretu. Do sale se išlo ulicama koje su gađali snajperi, struju je davao generator, a filmovi su se puštali s VHS kaseta koje su prijatelji grada prokrijumčarili kroz opsadni prsten. Tako je u februaru 1993. u podrumu sarajevske Akademije scenskih umjetnosti počelo raditi kino Apolo, prvo ratno kino u opkoljenom Sarajevu. Iz tog podruma izrastao je festival koji danas svakog augusta dovodi više od sto hiljada posjetilaca.
Za mnoge je Sarajevo Film Festival (SFF) crveni tepih ispred Narodnog pozorišta i poznata lica. Manje se zna da je njegova historija počela u najmračnijim godinama grada.
Podrum kao bioskop
Projekcije u kinu Apolo organizovao je Obala Art Centar, kasnije organizator SFF-a. Prema podacima samog festivala, filmovi su se prikazivali bez prekida od februara 1993. do decembra 1995. Sala je, kako navodi SFF, uvijek bila puna, iako je put do nje značio rizik od granata i snajpera.
Program nije bio slučajan izbor filmova koji su se zatekli u gradu. Uz podršku međunarodne filmske zajednice prikazivani su izbori i retrospektive s festivala u Edinburghu i Locarnu. Kada je festival 2023. obilježavao 30 godina od otvaranja Apola, u istom podrumu ponovo je prikazano sedam naslova koje je publika gledala tokom opsade, među njima:
- „Divlji u srcu” Davida Lyncha,
- „Goli u sedlu” (Easy Rider) Dennisa Hoppera,
- „Noć na Zemlji” Jima Jarmuscha,
- „Thelma i Louise” Ridleyja Scotta,
- „Sirove strasti” (Basic Instinct) Paula Verhoevena.
Važno je spomenuti i da je u oktobru 1993. u gradu održan desetodnevni međunarodni filmski festival u organizaciji MESS-a, koji je vodio Haris Pašović. Sarajevo je, dakle, filmove gledalo i onda kad je hljeb bio rijetkost.
Prvo izdanje: dvanaest dana, petnaest zemalja
Prvi Sarajevo Film Festival održan je od 25. oktobra do 5. novembra 1995. Rat još nije bio završen, a opsada je formalno trajala do 29. februara 1996. Festival je nosio naziv „Beyond the End of the World”, inspirisan filmom Wima Wendersa „Do kraja svijeta”. Plakat je potpisala fotografkinja Annie Leibovitz.
Prikazano je 37 filmova iz 15 zemalja, a prema podacima koje navodi Wikipedia, projekcije je posjetilo oko 15.000 ljudi. Glavna lokacija bio je Bosanski kulturni centar, a konferencije za štampu održavane su u galeriji Obala. Neki poznati glumci najavili su dolazak, ali zbog prilika u gradu nisu uspjeli doći.
Najzanimljiviji detalj prvog izdanja možda je to što nije bilo nagrada. Organizatori su poručili da su te godine pobjednici bili svi stanovnici Sarajeva.
Od ratnog festivala do industrijskog čvorišta
U godinama nakon rata festival je rastao brže nego što je iko očekivao. Nekoliko prekretnica:
- 2001. film „Ničija zemlja” Danisa Tanovića osvaja festivalsku nagradu, a potom i Oscara.
- 2003. pokrenut je CineLink, program razvoja projekata koji završava koprodukcijskim marketom. Prvo izdanje imalo je 91 prijavu i šest nagrađenih projekata.
- 2004. nagrada za najbolji film dobija ime Srce Sarajeva.
- 2007. u saradnji s Berlinaleom pokrenut je Sarajevo Talent Campus, od 2014. poznat kao Talents Sarajevo. Svake godine izabere se oko 80 mladih filmskih profesionalaca iz više od 200 prijava.
- 2019. američka Filmska akademija proglasila je SFF festivalom čiji pobjednici kratkog filma mogu ući u konkurenciju za Oscara.
Danas se, osim Narodnog pozorišta, filmovi prikazuju i u ljetnoj bašti Metalac, Bosanskom kulturnom centru, kinu Meeting Point i na drugim lokacijama u gradu.
Šta je pokazalo ovogodišnje izdanje
Ovogodišnji, 32. Sarajevo Film Festival održan je od 14. do 21. augusta 2026. Prema pisanju N1, selektori su pregledali 1.215 filmova, a u takmičarskim programima našao se 51 film. Nagrada za najbolji igrani film iznosila je 16.000 eura. Poređenje s 1995. govori samo za sebe: od 37 filmova i dvorane bez sigurne struje do festivala na koji filmaši iz cijele Evrope šalju premijere.
Festival je zadržao i vezu sa svojim počecima. Program „Suočavanje s prošlošću” bavi se ratnim zločinima, traumom i društvenim promjenama, a crveni tepih od 2003. ima motiv inspirisan tradicionalnim sarajevskim ćilimom iz 1930.
Zašto je ova priča važna i izvan Sarajeva
Priča o kinu Apolo nije samo sarajevska. Ona pokazuje nešto što važi za svaki grad koji je prošao rat, pa i za Zenicu: kultura nije luksuz za mirna vremena, nego način da ljudi ostanu ljudi. Festival koji danas donosi turiste, novac i premijere nastao je iz potrebe da se u gradu bez struje i vode makar dva sata živi normalno.
Ako ste ljetos sjedili u publici na Metalcu, znajte da je to mjesto nastavak jednog podruma u kojem je ulaznica bila cigareta, a film podsjetnik da svijet izvan opsade još postoji.
